Genel 3 Haz 2020 | 12:32IM Nima Javanbakht tarafından

Alireza Firouzja ve İran Satranç Geleneği

Farsça kökenli “şahmat” gibi bir çok satranç teriminin de gösterdiği gibi, İran satranç tarihiyle derinden bağlı bir ülke. İran’ın son zamanlarda en çok genç yetenek yetiştiren ülke olarak Hindistan’a yaklaşması ile bu bağ sadece tarihsel olarak da kalmadı. Parham Maghsoodloo 2018 Dünya Gençler Şampiyonu olurken, 16 yaşındaki Alireza Firouzja Dünya Şampiyonluğu adaylarından. IM Nima Javanbakht #HeritageChess kampanyasının 12. yazısı olarak İran satrancını inceliyor.


Shams Tabrizi, the spiritual instructor of Mawlana (Rumi), portrayed in a 1500 painting on a page of a copy of Rumi's poem in the Works of Shams of Tabriz | image: Wikipedia

Satrancın kökeni her zaman tartışma konusu olmuş olsa da, herkesin anlaştığı bir konu, İran(Pers) kültürünün satrancın diğer ülkelere yayılmasında kilit bir rol oynadığı oldu. Satranç, ya da Persçe adıyla “Chatrang”, Arapça’da “Shatranj”, İran günlük hayatına ve edebiyatında bin yıldan uzun süredir yer alıyor. Günümüzde kullandığımız bir çok satranç teriminde bile bu İran etkisini görmek mümkün:

  • “Şah mat”

  • “Rok”

  • “Fil”

Satrancın İran’da bugünkü halini alması uzun bir yolculuk sonunda oldu. Bu yazıda, kısaca İran’da profesyonel satrancın 20. yy’ın ortalarındaki halinden bugüne nasıl geldiğini inceleyeceğiz. Bu gelişim bir çok kadın ve erkek oyuncu, antrenör, yönetici ve gazeteci içerdiği için bu konuda bir makale bile yazabilirim, bu kişiler olmasa İran’da satranç bugünkü yerinde olmazdı.




Iran, a Middle Eastern country with a size of 1,628,550 km and a population of around 83 million in 2020 | image: Worldometers

FIDE 1924 yılında kurulmuş olmasına rağmen, İran’ın 1950 yılına kadar resmi bir satranç federasyonu olmadı. 1952 yılında, İran Satranç Federasyonu FIDE’nin bir üyesi oldu. Bu olay İran’da profesyonel satrancın miladı olarak kabul edilebilir. Yousof Safvat, 50lerin sonunda ilk İran Satranç Şampiyonu oldu ve ülkenin katıldığı ilk Olimpiyat olan Moskova 1956’da takımı temsil etti.







Yousof Safvat (1931-2003), the first Iranian Chess Champion| photo: Wikipedia

Yousof’a ek olarak Abdolhossein Navabi de aynı takımda yer aldı. Navabi, 1968-1978 yılları arası İran Satranç Federasyonu’nun başkanı olduğu için İran satrancının babası oalrak görülüyor, başkanlığı döneminde İranda satrancı yaygınlaştırmak için çalışmaları oldu. Bu çalışmaların sonucunda 1975 yılında İran ilk uluslararası ustası olan Khosro Sheikh Harandi’yi kazanıyor, bu oyuncu aynı zamanda Tahran’da düzenlenen zonal FIDE turnuvasında altın madalya kazanmıştır. Bu dönemde ilk defa İran’da bir satranç yükselişinden bahsedilebilir.

Navabi’nin etkileri başkanlığı bittikten sonra sürmeye devam ediyor. Alexander Kotov’un “Bir büyük usta gibi düşün” kitabının bir çevirisi, ki bu kitap sanırım her İranlı büyük usta tarafından okunmuştur ve bazı önemli oyuncular ve başkanlara hediye de ettiği “İran’ın Dünyadaki Satranç Yolculuğu” isimli iki kitabı yazmıştır.



Abdolhossein Navabi (1920-2010) gifts his book, Iran's Chess Course in the World, to Florencio Campomanes (1927-2010) | photo: achmaz.ir

1979 İran İslami Devrimi’nden kısa bir süre sonra, satranç tahtasının siyah ve beyaz kareleri İranlı oyuncu ve satranç hayranlarını zugzwangda bırakan bir durumla gölgelenmişti. Satranç bir tür kumar ve “haram” ilan edilmiş, satrançla alakalı her şey, kitaplar ve satranç tahtaları dahil 1981’den 1988’e kadar yasaklanmıştı. Bu 7 yıllık boşluktan dönmek pek kolay olmadı. İran Satranç Federasyonu 1990 yılında Abdolhossein Navabi ve FIDE başkanı Florencio Campomanes’in iyi ilişkileri sayesinde tekrar üye olabildi.Bu on yıllık süreç muhtemelen İran için satrancın en karanlık dönemiydi ve bir çok genç ve yetenekli oyuncunun kariyerini mahvetti.

Takip eden olaylar tarihin on yılda ne kadar hızlı değişebileceğini gösteriyor. Yapılan değişiklikler sayesinde İran  takımı 1990 yılında Novi Sad’da düzenlenen 29. Satranç Olimpiyatına 1976 yılında Haifa’daki olimpiyattan 14 yıl sonra katıldı. 1976 yılında İranlı oyuncular İsrail’e gitmiş olsa da, bu turnuvadan bir kaç yıl sonra İsrail’de bir turnuvada oynamanın ötesinde İsrailli oyuncularla oynamaları bile yasaklanmıştı. 90larda İrandaki satranç gelişmelerine rağmen bu olayların gölgesi tamamen kalkmış değil. Oyuncular kariyerleri boyunca politik, vize, sponsor ve sansürlü internet gibi bir çok sorunla karşı karşıya kaldı.

If not for those dark years, how far would chess have developed in Iran by now? | image: wallpaperflare.com

1990’dan itibaren İran’da satranç dereceli olarak toplanmaya başlasa da, koşullar IM Khosro Sheikh Harandi gibi yetenekli oyuncuların gerçekten hakettiklerini almalarına engel oldu. Yine de, ondan iki nesil boyunca İran satrancına babalık ettiğini söylemekten gurur duyuyorum, neredeyse üst seviye oyuncularımızın hepsi ondan bir dönem de olsa antrenörlük aldı.

IM Khosro Sheikh Harandi (1950-2019), the influential mentor of almost all Iranian professional chess players since the 90s | photo: Reza Mahdipour

Öte yandan, satranç topluluğu olarak genellikle gazete ve yayınların güvenilir birer kaynak olarak önemini genellikle unutuyoruz. Kazem Mortazavi aylık olarak 1990’dan beri “Mahname Shatrandj” isimli bir dergi çıkarıyor, bu dergi 1990’dan beri satranç haberlerini takip etmek için tek faydalı yol. Ek olarak, 6-12 yaş arasında olan bir çok oyuncuya yardımcı olmuştu, bu isimler arasında GM Alireza Firouzja da var.

Kazem Mortazavi (born 1946) and his monthly magazine, “Mahname Shatrandj” with 12-year-old Alireza Firouzja on the front cover | photos: achmaz.ir and pedaropesar.com

21. YY’ın başında GM Ehsan Ghaemmaghami ilk büyük usta, WGM Shadi Paridar ise ilk kadın büyük usta oldu. Bu oyuncuların başarıları yerel ve uluslararası basında yer aldıkça, İran’da yeni bir dönem başlamış ve İran Orta Doğu’nun satranç merkezi olmuş oldu. Böylece sponsorlar, uluslararası turnuvalar düzenlenmeye başladı. Ek olarak, Ehsan ve Shadi’nin başarıları yöneticileri de etkiledi ve ulusal yarışmalar, festivaller ve Olimpiyatlar sadece en iyi oyuncular için değil öğrenciler için de düzenlendi ve her yaşta oyuncu çekilmiş oldu. Bu tüm satranç topluluğunu ilerletti ve İran takımı Asya ve Dünya Gençler Şampiyonalarında bir çok madalya kazandı. Ne yazık ki, İran ekonomisinin durumu ve hiperenflasyon sebebiyle, 2012’den itibaren bu tip turnuvalar iptal edildi ya da durduruldu.

GM Ehsan Ghaemmaghami (born 1982), the Iranian Chess Championship record holder, is speaking about one of the biggest simultaneous chess festivals, in Tehran in 2011 | photo: Mazyar Nikkholgh, bultannews.com

WGM Shadi Paridar (born 1982), the first Iranian Woman Grandmaster | photo: borna.news

İnternet ve teknoloji sayesine satranç kitlesi daha kolayca bir araya gelebilmeye başladı. Reza Mahdipour 2007 yılında Achmaz sitesini kurdu ve bu site kısa sürede tüm İranlı oyuncuların ve hayranların takip ettiği bir yer haline geldi. Bu site hala İranlı oyuncuların günlük olarak takip ettiği bir site oldu.

Reza Mahdipour (born 1984), FIDE arbiter and the manager of Achmaz.ir

Genç oyuncuların başarılarına rağmen federasyon, bu oyuncuları kullanma riskine girmek istemedi. Fakat bu yaklaşım 2014 yılında aniden değişti ve 2016 yılında 16 yaşındaki GM Parham Maghsoodloo’nın büyük usta unvanı  almasıyla daha da hızlandı. Derece puanı hızla yükseldi ve Ehsan’ı da geçerek bir numaraya yükseldi. Kısa bir sürede 2017 ve 2018’de İran Şampiyonu oldu ve 2018 yılında Dünya Gençler Şampiyonu oldu. Bugünlerde İran takımı 15-25 yaş arası oyunculardan oluşuyor. 2676 puana sahip olan Parham, İran’ın en yüksek puanlı oyuncusu ve dünyanın 61 numarası. Önünde çok parlak bir geleceği var ve henüz 20 yaşında.

GM Parham Maghsoodloo (born 2000), the current top-ranked player in Iran on the FIDE list | photo: Vysotsky, Wikipedia

Satrancın maskülen bir spor olduğu ve sadece erkeklerin başarabileceği yönünde bir ön yargı olsa da, IM Sarasadat Khademalsharieh bu ön yargıyı üst seviye performansıyla boşa çıkardı Sara 2013 yılında WGM unvanını aldıktan sonra uzun süre boyunca 1 numaralı yerini korudu. 2015 yılında IM olan oyuncu, 2494 derece puanıyla Dünya Kadınlar listesinde 13. sırada. Sara, İran’ın kadın satranç yıldızı ve yakın bir zamanda büyük usta olacağına inanıyoruz.

IM Sarasadat Khademalsharieh (born 1997) won silver medals in the 2018 FIDE World Rapid and Blitz Championships and also received the special award as the top woman | photo: tehrantimes.com

Alireza Firouzja

Bu olağanüstü oyuncular arasından 13 Haziran 2003’de Mazandaran bölgesinde Babol şehrinde doğan Alireza Firouzja 2016 yılından beri bir satranç dahisi olarak görülüyor. Ben 12 yaşında 2300 dereceli bir oyuncu iken ona karşı 2015 yılında İran Liginde oynadım ve kaybettim, fakat onun oynama tarzı beni “Mahname Shatrandj” dergisinde bu oyunu yayınlamaya itti. Dinamik oyun tarzının yanı sıra herkese karşı kazanmak istemesi onu özel bir oyuncu yapıyor.

1. d4 ♘f6 2. c4 g6 3. ♘c3 d5 4. ♘f3 ♗g7 5. h4 Bu varyantı rakibimi şaşırtmak için seçtim, fakat bu varyantın fikri pek mantıklı değil, özellikle yetenekli genç bir oyuncuya karşı. Sonraki hamlelerde göreceğimiz üzere Siyah iki filiyle daha iyi bir konum elde ediyor.

5. cxd5 ♘xd5 6. e4 ♘xc3 7. bxc3 c5 Bu ana varyant olabilirdi.

5... c6 6. ♗g5 dxc4 7. ♗xf6

7. e4 ♗e6 8. e5 ♘d5 9. h5 ♘xc3 10. bxc3 ♘d7=/+ Siyaha bir üstünlük veriyor.

7... exf6 8. e3 ♗e6 9. ♘d2 b5 10. a4 b4 Alireza savunmak yerine piyonlarını sürüp aktif oynamaya devam ediyor. İnsiyatifi almak kritik.

11. ♘e2 f5 12. ♘f4 c3 13. bxc3 bxc3 14. ♘f3 ♗d5 İki tarafın taşları arasında kısa bir kıyas siyah taşların organize ve hazır olduğunu, beyazın ise bir strateji bulmaya ve kayıp piyonu geri almaya çalıştığını görüyoruz.

15. ♖c1

15. ♘xd5 ♕xd5 16. ♕c2 O-O 17. ♕xc3 c5= Beyaz için eşit şanslarla

15... O-O 16. h5

16. ♖xc3 ♕a5 17. ♕d2 ♕xa4

16... ♕a5

16... c5⌓=/+

17. ♗d3?

17. ♕c2 ♘a6 18. ♕xc3 ♘b4 Siyahın insiyatifi olsa da beyaz konumu tutabiliyor.

17... ♘d7 18. h6 Bu hamleyle berabere teklif ettim fakat, takım rating ya da yaş farkı olmadan o her zaman kazanmaya çalışırdı.

18... ♗f6 19. O-O ♘b6 20. ♘e5 ♖ac8

20... ♗g5 21. ♘xd5 ♘xd5 (21... cxd5? 22. ♗b5!= ) 22. ♘xc6? ♕b6 23. ♘e5 ♘xe3−+

21. ♕c2 ♗xe5 22. dxe5 ♖ce8 23. ♗xf5 ♖xe5 24. ♗d3= Her ne kadar beyaz eşitleyebiliyor olsa da siyah taşlarının birlikteliği ile daha rahat oynayabiliyor.

24... ♖fe8 25. ♖a1 Sıra sende! Siyah için en iyi hamleyi bulmaya çalış.

25. ♕xc3 Girdiğim zaman sıkışmasını düşününce Vxc3 ile konumu sadeleştirmek zorundaydım.. 25... ♕xc3 26. ♖xc3 ♘xa4 27. ♖a3 ♘c5 28. ♗e2+/=

25... ♕b4! Vb4-Vf8-Vxh6 ve h hattında atak fikrini kaçırdım.

26. ♖fb1 ♕f8 27. a5 ♘d7 28. ♘xd5 ♖xd5 29. ♕xc3 ♕xh6 30. ♕xc6

30. ♗e2=  h1-a8 çaprazını ve Fe2-Ff3 manevrasını engelleyebilecek tek hamle.

30... ♖h5

30... ♖xd3 31. ♖d1 ♕g7!  ile hiç bir şans bırakmıyor. 32. ♖ac1 ♖xd1+ 33. ♖xd1 ♖e7 34. ♖xd7 ♕a1+ 35. ♔h2 ♖xd7 36. ♕xd7 ♕xa5−+

31. g3 ♖xe3! Bilgisayar analizinden bağımsız olarak, beyaz zaman sıkışmasında ve siyah Alireza olduğu için siyah önde.

32. ♗e4 ♘e5 33. ♕c8+

33. ♕f6 Beyazın berabere için son şansı. 33... ♖xg3+ 34. fxg3 ♕e3+ 35. ♔f1 ♖f5+ 36. ♗xf5 ♕f3+= With perpetual check.

33... ♔g7−+ Siyah yakında kazanacak. Gördüğümüz üzere, Alireza’nın savaşmak için isteği ve dinamik oyunu ona tam puanı getirdi.

34. ♖b8 ♖xg3+ 35. fxg3 ♕e3+ 36. ♔f1 ♕xe4 37. ♕f8+ ♔f6 38. ♕d6+ ♔f5 39. g4+ ♕xg4

0-1

Bu oyundan sadece beş ay sonra Ehsan ve Parham gibi oyuncular olmasına rağmen İran Satranç Şampiyonu oldu. Bu şampiyonluk onun satranç hayalleri için olduğu kadar İran’ın yaş hakkındaki düşünceleri için de önemli bir aşamaydı. Alireza 2016 yılında IM ve 2018 yılında 14 yaşında GM olarak İran’ın en genç GM’si oldu. Parham ve Alireza rakip olsalar da aynı zamanda yakın arkadaşlardı ve beraber çalışarak oyunlarını ilerlettiler. Aralarında sık gerçekleşen konuşma şöyle olurdu: “Şu açılış şundan şundan dolayı iyi…”, cevap olarak da “Hayır olamaz, sana bunu kanıtlayacağım…”

Alireza antrenörleri IM Mohsen Sharbaf’ı dinamik oyun tarzı için, GM Ivan Sokolov için ise açılışlar ve stratejik planlama için övüyor. Yine de bunların hiç biri Alireza’nın isteği ve ailesinin fedakarlıkları olmadan olmazdı. Yıllar süren yoğun çalışmadan sonra 2019 yılında tekrar İran Şampiyonu oldu ve 2700 puanı geçti. Ivan Sokolov onun yeteneğini Bobby Fischer’a benzetiyor ve oyuncuya Magnus Carlsen’e karşı Dünya Şampiyonluğu maçı oynaması için meydan okuyor. Alireza yakınlarda Magnus Carlsen'i yendi.

2019 kışında Alireza, İran’daki kısıtlar sebebiyle İran’dan FIDE’ye federasyonunu değiştirdi ve ailesiyle Fransa’da yaşıyor. 2013 yılının ortasını kariyerinin başlangıcı olarak alırsak, 7 yıl içerisinde ratingini yılda ortalama 110 puan arttırması ne kadar hızlı geliştiğini gösteriyor. Alireza şimdiden İran satranç geleneğinin bir parçası oldu.

Alireza Firouzja on the way to winning the 2020 Prague Masters | photo: Vladimir Jagr, official website

Mount Damavand, the highest peak in Iran and the Middle East, with the Milky Way galaxy overhead | photo: Majid Ghohroodi

Sonuç olarak, İran’da satrancın sorunlu bir geçmişi olsa da, nesiller boyunca aktarılan gelenek sayesinde İran dünyanın ilk 30 satranç ülkesi arasında kalmayı başardı. Bu yazıda geçen isimlerin biri bile olmasa İran bugünkü durumunda olmazdı, fakat ben tüm İran satranç topluluğuna teşekkür etmek istiyorum. Çünkü üst seviye bir oyuncu olmayı bir dağa tırmanmaya benzetirsek, İranlı oyuncular bu zirveye yeterli ekipman olmadan çıkmaya çalıştılar. Bu oyuncuların sadece iki şeyi vardı, azimleri ve ailelerinin bağlılık ve yardımları. Bu isimlerin başarıları daha çok övülmeli çünkü bu isimler sonraki nesillere yol açtı.

Son söz olarak, İran’a ve Pers kültürünü bu turnuvada temsil eden Alireza’ya ithaf etmek istiyorum:

Alireza’ya: Memleket, din ve ırktan bağımsız olarak, hepimiz aynı kalbe sahip birer insanız, her nerede olursa olsun sana başarılar diliyoruz. Parlayan bir yıldız, sınırları dinlemeden evrenin her yerinde görülebilir.

To Iran:Bir çok yetenekli satranç oyuncusu, IM Kamran Shirazi’den GM Elshan Moradiabadiden WGM Mitra Hejazipour ve IA Shohreh Bayat’a seni terk etti. Bu oyunculardan hiç birinin memleketlerini rahatça ve acısızca terk ettiğini düşünmüyorum. Bu oyuncuları suçlamak yerine, bu akımın kök sebebini bulmalı, arkadaşlık, dostluğu yaymalı ve bu oyuncuların kapasitesinden faydalanmalı. Satranç ailesi hamlesini yaptı ve şimdi satranç kültürümüzün geleceği sizin elinizde. Süre azalıyor İran, hamle sizin.

IM Nima Javanbakht

Nima Javanbakht (@NimaJavanbakht) is an International Master from Isfahan, Iran who is currently studying for a PhD at the National University of Singapore.


Siz satranca nasıl başladınız? Tecrübelerinizi yorumlarda ya da #HeritageChess ile paylaşın!

See also:


Göre sırala Azalan Sırada Tarih Azalan Sırada Tarih Artan Sırada Tarih En çok beğenilen Güncellemeleri al

Yorumlar 0

Misafir
Guest 10589650309
 
chess24
  • Ücretsiz, Hızlı ve Kolay

  • İlk yorum yapan siz olun!

Kayıt ol
veya

Başlamak için şimdi ücretsiz hesabınızı oluşturun.

‘Kayıt Ol’u tıklayarak Hükümler ve Koşullar kabul etmiş olursunuz ve çerezler kullanımıyla ilgili bölüm de dahil olmak üzere Gizlilik politikası okuduğunuzu onaylarsınız.

Şifreni mi unuttun? Şifreyi sıfırlaman için sana bir bağlantı göndereceğiz!

Bu formu gönderdikten sonra şifre sıfırlama bağlantısı içeren bir e-posta alacaksınız. Yine de hesabınıza erişemiyorsanız bizimle iletişime geçin: Müşteri servisi

Hangi özellikleri etkinleştirmek istersiniz?

Gizliliğinize ve veri koruma yönergelerine saygı duyuyoruz. Sitemizin bazı bileşenleri kişisel bilgileri yöneten çerezlere veya yerel depolamaya ihtiyaç duyuyor.

Seçenekleri göster

Hide Options